وقتی میشنوید «فدرال رزرو در حال خرید اوراق قرضه است» یا «فدرال رزرو در حال کوچک کردن ترازنامهاش است»، منظور تسهیل کمی یا تنگکردن کمی است: دو تا از قدرتمندترین ابزارهای بانکهای مرکزی مدرن. هر دو در ۱۵ سال گذشته بهطور گسترده بهکار رفتهاند و هر دو نرخ بهره، قیمت داراییها و اقتصادی را که در آن زندگی میکنید شکل میدهند.
ایدهٔ اصلی ساده است. تسهیل کمی (QE) با خرید اوراق قرضه توسط بانک مرکزی، پول را به سیستم مالی تزریق میکند. انقباض کمی (QT) با اجازه دادن به سررسید شدن آن اوراق یا فروش آنها، پول را از سیستم مالی خارج میکند.
آنها دو جهت یک اهرم واحد هستند و معمولاً در کنار تصمیمات نرخ بهره بهعنوان بخشی از سیاست پولی گستردهتر اجرا میشوند که از نظر مهم با سیاست مالی (تصمیمات کنگره درباره مالیات و هزینهها) متفاوت است. این مقاله به بررسی چگونگی عملکرد هر یک، دلایل استفاده بانکهای مرکزی از آنها، مقایسه آنها و وضعیت فعلی فدرال رزرو میپردازد.
سیاست تسهیل کمی (QE) چیست؟
تسهیل مقداری (QE) زمانی است که یک بانک مرکزی ذخایر جدیدی ایجاد میکند تا مقادیر زیادی اوراق قرضه، معمولاً اوراق قرضه دولتی و اوراق بهادار با پشتوانه رهنی، را خریداری کند تا نرخهای بهره بلندمدت را کاهش دهد و پول را به سیستم مالی تزریق کند.
سیاست تسهیل کمی توسط بانکهای مرکزی بزرگ جهان، از جمله فدرال رزرو در ایالات متحده، بانک مرکزی اروپا (ECB)، بانک انگلستان و بانک ژاپن به کار گرفته میشود. بانک ژاپن نخستین بانکی بود که در سال ۲۰۰۱ از تسهیل کمی مدرن استفاده کرد؛ فدرال رزرو نیز در اواخر ۲۰۰۸ از آن بهره برد.
از نظر مکانیکی، تسهیل کمی به این صورت عمل میکند:
- بانک مرکزی ذخایر بانکی جدید را بهصورت دیجیتال ایجاد میکند، نه پول فیزیکی.
- این از آن ذخایر برای خرید اوراق قرضه از مؤسسات مالی بزرگ استفاده میکند.
- این مؤسسات اکنون بهجای اوراق قرضه، پول نقد در اختیار دارند، بنابراین توان وامدهی بیشتری دارند.
- افزایش تقاضا برای اوراق قرضه، قیمت آنها را بالا برده و بازده بلندمدت را کاهش میدهد و در نتیجه هزینه استقراض برای وام مسکن، وامهای تجاری و بدهیهای شرکتی را ارزانتر میکند.
بانکهای مرکزی معمولاً زمانی به سیاست تسهیل کمی (QE) روی میآورند که نرخ سیاستگذاری کوتاهمدت از قبل نزدیک به صفر باشد (آنچه اقتصاددانان «مرز پایین صفر» مینامند) و بانک مرکزی بخواهد محرک بیشتری نسبت به آنچه صرفاً کاهش نرخها میتواند فراهم کند، ارائه دهد. خلاصه: تسهیل کمی ترازنامه بانک مرکزی را گسترش میدهد تا وقتی کاهش نرخها کافی نیست، پول بیشتری را به اقتصاد تزریق کند.
تنگشدگی کمّی (QT) چیست؟
تنگشدن کمی (QT) عکس تسهیل کمی (QE) است. بانک مرکزی با اجازه دادن به سررسید شدن اوراق قرضه بدون سرمایهگذاری مجدد عواید حاصل یا با فروش فعالانه آنها، اندازه ترازنامهاش را کاهش میدهد. این امر پول را از سیستم مالی خارج میکند.
دو روش برای اجرای QT وجود دارد:
- QT غیرفعال اجازه میدهد اوراق قرضه در حال سررسید از ترازنامه خارج شوند بدون اینکه جایگزینهایی خریداری شوند. فدرال رزرو اصل مبلغ را بازپس میگیرد؛ پول نقد عملاً از گردش ناپدید میشود. این رویکردی است که فدرال رزرو در هر دو چرخه کاهش ترازنامه (QT) خود به کار برده است.
- QT فعال بانک مرکزی مستقیماً اوراق قرضه را به بازار بازفروش میکند. در عمل این کار بسیار نادر است، زیرا فروش در مقیاس وسیع ممکن است بازارهای اوراق قرضه را ناپایدار کند، بنابراین بانکهای مرکزی معمولاً رویکرد غیرفعال، کندتر و ملایمتر را ترجیح میدهند.
بانکهای مرکزی از سیاست تعدیل کمی (QT) به سه دلیل اصلی استفاده میکنند. اول، برای کاهش عرضه پول و کمک به مهار تورم. دوم، برای عادیسازی ترازنامه پس از یک دوره تسهیل کمی (QE)، با کوچکسازی آن به سمت اندازهای نزدیک به قبل از بحران. سوم، بازسازی فضای سیاستگذاری - ترازنامهای کوچکتر به معنای ظرفیت بیشتر برای گسترش مجدد در بحران بعدی بدون ورود به قلمروهای ناشناخته است.
اثر عملی QT معمولاً معکوس QE است: این سیاست نرخهای بهره بلندمدت را افزایش میدهد و نقدینگی نظام مالی را کاهش میدهد و در زمانی که بانک مرکزی در تلاش برای تنگتر کردن سیاستهای پولی است، مکمل افزایش نرخ بهره میشود.
سیاست پولی کمّی در مقابل سیاست پولی کمیابی: مقایسهٔ آنها
سه نکته ظریف وجود دارد که ارزش دارد فراتر از جدول درک شوند.
QE و QT کاملاً متقارن نیستند. QE در مقیاس وسیع و با سرعت به کار گرفته شد؛ ترازنامه فدرال رزرو در چند ماه سال ۲۰۲۰ تقریباً دو برابر شد. QT محتاطانهتر بوده است؛ بانکهای مرکزی نگرانند که برداشتن نقدینگی با سرعت زیاد، بازارهای تأمین مالی را مختل کند.
هر دو از طریق بازارهای اوراق قرضه عمل میکنند، نه نرخ سیاستگذاری کوتاهمدت. نرخ فدرالفاندها مستقیماً بر وامدهی یکشبه بین بانکها تأثیر میگذارد. سیاستهای تسهیل کمی (QE) و انقباض کمی (QT) بر انتهای بلند منحنی بازده اثر میگذارند — نرخهای وام مسکن، بازده اوراق قرضه شرکتی و اوراق خزانهداری دهساله.
آنها معمولاً در کنار تصمیمات نرخ بهره اجرا میشوند، نه به جای آنها. فدرال رزرو میتواند همزمان نرخها را افزایش دهد و سیاست کاهش ترازنامه (QT) را اجرا کند، همانطور که از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ انجام داد، تا اثری مرکب از تشدید سیاستهای پولی ایجاد شود. به همین ترتیب، کاهش نرخ بهره همراه با تسهیل کمی (QE) در جهت یکسان عمل میکنند.
آیا سیاست تسهیل کمی صرفاً «چاپ پول» است؟
QE اغلب، از جمله در تیترهای مالی، بهعنوان «چاپ پول» توصیف میشود. این یک خلاصهنویسی مفید است، اما از نظر فنی صحیح نیست و تمایز آن اهمیت دارد.
چاپ فیزیکی پول، تولید فیزیکی اسکناس توسط اداره حکاکی و چاپ است. این کار برای جایگزینی اسکناسهای فرسوده در گردش انجام میشود، نه برای افزایش عرضه پول. اسکناسهای داخل کیف پول شما وقتی فدرال رزرو سیاست تسهیل کمی (QE) را اجرا میکند، تکثیر نمیشوند.
آنچه سیاست تسهیل کمی (QE) در واقع ایجاد میکند، ذخایر جدید بانکی است – حسابهای الکترونیکی که بانکهای تجاری نزد فدرال رزرو نگهداری میکنند. این ذخایر میتوانند هنگام وامدادن بانکها به جریان پولی گستردهتر وارد شوند، اما الزامی برای این کار ندارند. در بخش عمدهای از دوران تسهیل کمی پس از ۲۰۰۸، بانکها مقادیر زیادی «ذخایر مازاد» را در فدرال رزرو نگه میداشتند بهجای اینکه آنها را بهطور تهاجمی وام دهند. ترازنامه فدرال رزرو بهشدت رشد کرد؛ اما عرضه پول گسترده بسیار کمتر افزایش یافت.
سادهترین روش برای درک این موضوع این است: تسهیل کمی ذخایر دیجیتال ایجاد میکند؛ چاپ پول اسکناسهای کاغذی تولید میکند. هر دو به نوعی میتوانند عرضه پول را افزایش دهند، اما سازوکارها متفاوتاند — و فرض اینکه تسهیل کمی بهطور خودکار تورم ایجاد میکند، بیش از آنکه بر شواهد استوار باشد، بر این خلط استوار است.
سیاستهای پولی کمّی در تاریخ اخیر
۱۷ سال گذشته کل تاریخچهٔ مدرن سیاستهای تسهیل کمی (QE) و تسهیل کمی معکوس (QT) را در بر میگیرد. پنج دوره تقریباً تمام آن را پوشش میدهند.
دورهای اصلی تسهیل کمی (۲۰۰۸–۲۰۱۴)
فدرال رزرو در اواخر سال ۲۰۰۸ در واکنش به بحران مالی جهانی، QE1 را راهاندازی کرد و پس از آن QE2 در سال ۲۰۱۰ و QE3 از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴ اجرا شد. ترازنامه از حدود ۹۰۰ میلیارد دلار در اواسط ۲۰۰۸ به تقریباً ۴.۵ تریلیون دلار تا اواخر ۲۰۱۴ افزایش یافت. این نخستین اجرای سیاست تسهیل کمی در آمریکا بود و در آن زمان، مقیاس آن بیسابقه بود.
اولین دوره QT (۲۰۱۷–۲۰۱۹)
پس از سه سال ثابت نگهداشتن ترازنامه، فدرال رزرو در اکتبر ۲۰۱۷ شروع به انقضای اوراق قرضه کرد. این چرخه در سال ۲۰۱۹ به طور ناگهانی پایان یافت، پس از آنکه تنشهای نقدینگی در بازارهای تأمین مالی کوتاهمدت، فدرال رزرو را مجبور به افزایش مجدد ذخایر کرد. ترازنامه پیش از آنکه دوباره افزایش یابد، به حدود ۳.۸ تریلیون دلار رسید.
گسترش کووید-۱۹ (۲۰۲۰–۲۰۲۲)
در پاسخ به همهگیری، فدرال رزرو سیاست تسهیل کمی (QE) را در مقیاسی بیسابقه از سر گرفت و با سرعتی اوراق قرضه خزانهداری و اوراق بهادار با پشتوانه رهنی را خریداری کرد که ترازنامه را از ۴.۲ تریلیون دلار در فوریه ۲۰۲۰ به اوج حدود ۸.۹ تریلیون دلار در آوریل ۲۰۲۲ رساند.
چرخه QT ۲۰۲۲–۲۰۲۵
فدرال رزرو در ژوئن ۲۰۲۲، همزمان با چرخه تهاجمی افزایش نرخ بهره خود، سیاست کاهش ترازنامه (QT) را آغاز کرد و اجازه داد اوراق قرضه از ترازنامه خارج شوند. سرعت این روند در طول سال ۲۰۲۳ افزایش یافت و تا سال ۲۰۲۵ ادامه داشت. این هماهنگترین سیاست پولی انقباضی در دههها بود.
وضعیت فعلی (پس از دسامبر ۲۰۲۵)
فدرال رزرو در جلسه اکتبر ۲۰۲۵ خود پایان QT (کاهش ترازنامه) را اعلام کرد و این برنامه رسماً در تاریخ ۱ دسامبر ۲۰۲۵ به پایان رسید. ترازنامه در حدود ۶.۵۷ تریلیون دلار تثبیت شد که بسیار بالاتر از سطوح پیش از همهگیری اما به طور قابل توجهی پایینتر از اوج سال ۲۰۲۲ بود. فدرال رزرو سیگنال داده است که اکنون عملیات «مدیریت ذخایر» را اجرا خواهد کرد و اوراق بهادار در حال سررسید را مجدداً سرمایهگذاری میکند تا ترازنامه تقریباً ثابت بماند. برای مشاهده ارقام فعلی، به صفحه ترازنامه فدرال رزرو مراجعه کنید.
نتیجهگیری
آنچه در سال ۲۰۰۸ به عنوان یک پاسخ اضطراری آغاز شد، اکنون به بخشی استاندارد از نحوه عملکرد بانکهای مرکزی تبدیل شده است. فدرال رزرو در کمتر از یک دهه، دو چرخه کامل کاهش ترازنامه (QT) را پشت سر گذاشته است و آخرین مورد آن ترازنامه را در حدود ۶.۵ تریلیون دلار رها کرد، که بسیار بالاتر از سطوح پیش از ۲۰۰۸ اما بسیار پایینتر از اوج دوران همهگیری است. وقتی میخوانید که فدرال رزرو در حال «سختگیری» یا «سهلگیری» است، تصمیم در مورد نرخ تنها نیمی از ماجراست. ترازنامه نیمه دیگر است، و اکنون میدانید چگونه آن را بخوانید.
